Smog z naukowego punktu widzenia

Smogu zwykle nie widać i nie czuć...

Ale jeśli mieszkamy w większym mieście, na przedmieściach albo w malowniczej miejscowości położonej w górskiej dolinie, jest duże prawdopodobieństwo, że od niego nie uciekniemy. Ważne, żebyśmy umieli chronić się w skuteczny sposób.

Czym jest smog

Smog nie jest niczym nowym. Problem złego wpływu mieszaniny mgły i dymu na zdrowie człowieka został dostrzeżony już przez doktora Henry Antoine des Voeuza w 1905 roku. Podczas odbywającego się w Londynie kongresu The Royal Institute of Public Health wygłosił on referat pod tytułem „Fog and Smoke”. To wystarczyło, by nowy termin „smog” (smoke+fog) chwilę później pojawił się w londyńskim dzienniku Daily Graphic.

Problem zanieczyszczonego powietrza nad przemysłowymi, dziewiętnastowiecznymi  miastami pozostał aktualny wraz z upływem czasu. Napędzany węglem przemysł ze swoich kominów wypluwał coraz więcej groźnych tlenków azotu, siarki, węgla, ozonu oraz tzw. cząsteczek stałych (określanych jako PM2,5 i PM10).

I choć w naszych głowach pozostało przekonanie, że to głównie przemysł odpowiada za zanieczyszczenia, od dobrych kilkunastu lat sytuacja wygląda inaczej. Z upływem czasu fabryki zaczęły stawać się coraz mniej szkodliwe dla środowiska, bo restrykcyjne przepisy wymusiły instalację systemów oczyszczania. Obecnie głównymi odpowiedzialnymi za powstawanie smogu w Polsce stały się opalane złej jakości węglem przestarzałe piece oraz stare samochody. Sytuację pogarszają niesprzyjające warunki pogodowe.

Choć samochody jeżdżą po miastach przez cały rok, to według badań Krajowego Ośrodka Bilansowania i Zarządzania Emisjami, odpowiadają one tylko za 10% zanieczyszczeń w Polsce. Głównym winowajcą są wspomniane piece. To właśnie tak zwana „niska emisja” (nazwa pochodzi od wysokości kominów)  aż w 52% procentach składa się na polski smog, którego apogeum dotyka nas kiedy zaczyna być zimno i trzeba dorzucić do pieca.

Wszystkie substancje zanieczyszczające powietrze są szkodliwe dla człowieka, ale największy wpływ na nasze zdrowie mają zawieszone w powietrzu cząsteczki stałe PM10 i PM2,5. Te pierwsze mogą powodować kaszel, zadyszkę, trudności z oddychaniem. Znacznie gorsze są cząsteczki PM2,5. Mają tylko 2,5 mikrona – są 4 razy mniejsze niż  średnica czerwonej krwinki – i ze względu na ich wielkość przedostają się z płuc do krwiobiegu i tym samym krążą po całym ciele.

To właśnie dlatego kiedy w powietrzu pojawia się smog, powinniśmy ograniczyć do minimum przebywanie na dworze. Szczególnie dotyczy to dzieci, osób starszych, chorych i kobiet w ciąży.

Wiarygodne pomiary

Przed smogiem nie uciekniemy, ale musimy pamiętać, że nawet zimą nie zawsze musi występować. Najgorsze jest to, że bardzo trudno jest ocenić jakość powietrza gołym okiem. Piękna pogoda za oknem może okazać się bardzo zwodnicza. Nieraz jest tak, że w zimowy dzień miłe słońce przyciąga do parku rzesze spacerowiczów, a w powietrzu przekroczone są wszelkie normy stężenia pyłów.

Podstawowym sposobem na uniknięcie narażania zdrowia bez potrzeby jest monitorowanie poziomu zanieczyszczeń. W darmowej  aplikacji Airly można sprawdzić dane z 450 prywatnych stacji pomiarowych zainstalownych przez Airly, ze 150 państwowych stacji pomiarowych zainstalowanych przez Główny Inspektorat Ochrony Środowiska oraz ze 150 czujników zainstalowanych przez Avivę.

W sumie daje nam to dostęp do dużej liczby stacji, które pozwalają nam zorientować się przede wszystkim jaki jest stan powietrza w największych miastach Polski oraz w rejonie woj. śląskiego i małopolskiego. Co robić kiedy wśród nich nie znajdziemy miejscowości, w której mieszkamy?

Nie ma co patrzeć na pomiary dla miejscowości poza Twoją najbliższą okolicą – smog to bardzo lokalne zjawisko. Są dwa rozwiązania. Po pierwsze, postaraj się, aby Aviva zainstalowała jeden (lub więcej) ze 150 czujników, które czekają na montaż w miejscu wskazanym przez Ciebie w ramach konkursu „Wiem, czym oddycham”.  A po drugie,  zaopatrz się we własne urządzenie pomiarowe np. Laser Egg 2 (ok.700 zł).

Uwaga! Nie czekajcie, kiedy informacje o smogu podadzą media albo komunikaty wydadzą władze samorządowe czy urzędy miejskie. Kiedy o zanieczyszczeniu jest głośno, zwykle oznacza to, że sytucja jest bardzo  poważna. Problemem są tutaj mało restrykcyjne polskie normy określające poziomy od jakich informuje się społeczeństwo o zagrożeniu.

W naszym kraju o smogu ostrzega się kiedy dobowy poziom pyłów PM10 przekroczy stężenie 200 μg/m3, a alarm ogłasza się kiedy osiągnie wartość 300 μg/m3. Brzmi to dość zatrważająco, kiedy te dane zestawi się z zaleceniami Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) z 2005 roku, w których dopuszczalne stężenie dobowe dla PM10 wynosi 50 μg/m3 i 25 μg/m3 dla PM2,5. Tego ostatniego w Polsce nawet nie bierze się pod uwagę podczas informowania o zagrożeniu szpitali, szkół, przedszkoli i mediów. Według portalu Polski Alarm Smogowy, kiedy PM10 ma wartość 300 μg/m3, poziom PM2,5 mieści się wtedy w przedziale od 180 do 240 μg/m3. Oznacza to od 7 do 10 razy przekroczenie normy WHO!

Jak zachować się kiedy jest smog

Najlepiej byłoby, żeby w czasie podwyższonego poziomu zanieczyszczenia powietrza pozostać w mieszkaniu. Często nie jest to niestety możliwe, bo trzeba dotrzeć do pracy, zaprowadzić dzieci do szkoły, wyjść na zakupy. Dlatego należy pamiętać o przestrzeganiu następujących zaleceń:

- okna w domu, przedszkolu i szkole powinny być zamknięte i uszczelnione, chyba że korzystamy z oczyszczacza powietrza;

- w czasie wysokiego poziomu smogu zrezygnujmy ze spacerów z dziećmi czy wyjścia na plac zabaw (to samo dotyczy przedszkoli i szkół!); nie dajmy się zwieść ładnej pogodzie, bo spacer przy wysokim poziomie zanieczyszczeń zrobi więcej złego niż dobrego;

- zrezygnujmy z uprawiania sportów na wolnym powietrzu, gdy poziom zanieczyszczeń jest znacząco podniesiony;

- kiedy musimy spędzać czas na dworze nośmy maskę;

- filtrujmy powietrze w domu.

Maska, to nie wstyd

Już w I wieku n. e. autor Historii Naturalnej, Pliniusz Starszy doradzał górnikom, aby wykorzystali pęcherze zwierzęce, jako maski do ochrony płuc podczas pracy. Morką szmatkę na usta i nos zalecał stosować w XVI wieku Leonardo DaVinci. W czasie smogu, jak pokazują badania, maska również może okazać się bardzo pomocna. Żeby jednak tak się działo powinna, jak mówi Benjamin Barrett z Air Quality Science działającego przy King's College London, spełniać dwa warunki: „musi filtrować i musi pasować”. Takich założeń w odniesieniu do smogu nie spełniają chociażby maski chirurgiczne czy przeciwpyłowe.

Materiał, z których są one zrobione nie jest niestety barierą dla mikrodrobin takich jak PM2,5. Do walki ze smogiem potrzeba masek z filtrem przeciwpyłowym HEPA (high efficiency particulate air filter), spełniających amerykańską normę N95 przyznawaną przez National Institute for Occupational Safety and Health albo europejską FFP1-2 wydawaną przez Europejski Komitet Normalizacyjny.

Norma N95/N99 mówi, że maseczka filtruje minimum 95/99 procent wszystkich cząstek o wielkości większych niż 0,3 mikrona (przypomnijmy, że PM2,5 to 2,5 mikrona). Unijne normy informują, że maska oznaczona symbolem FFP1 (P1 dla filtrów)  zatrzymuje przynajmniej 80% lotnych cząstek; FFP2/P2 – 94%, a FFP3/P3 – 99%.

Problem w tym, że informacja o przyznanym certyfikacie nie zawsze potwierdza się w skuteczności danego modelu maseczki, o czym mogą świadczyć np. dwa niezależne i dość różniące się rezultatami testy przeprowadzone w Chinach. Jak podał Shanghai Daily, testy przeprowadzone przez Shanghai Consumer Rights Protection Commission w sierpniu 2013 roku, wykazały, że 17 z 37 testowanych masek antysmogowych nie spełniało podawanych norm filtrowania PM 2,5.

Dlatego nie pozostaje nam nic innego jak zdać się na wybór jednej ze sprawdzonych marek o światowym zasięgu, takich jak Cambridge Mask, 3M, Totobobo, Vogmask, czy popularnej wśród rowerzystów firmy Respro.

Wybierając maskę szukajmy takiej, która będzie dobrze przylegać do twarzy. Dobre dopasowanie to konieczny warunek do jej poprawnego działania. Jeśli będziemy w niej wychodzić tylko po zakupy to ochronę zapewni każda maseczka, która nie przepuszcza pyłu PM2,5 – nawet te najtańsze.

Jeśli jednak planujemy pojeździć na rowerze albo pobiegać to musimy sięgnąć po bardziej wyrafinowany sprzęt. Maseczka „sportowa” ze względu na swoją budowę jest dość droga (150-300 zł), dlatego powinna mieć wymienne filtry (40-60 zł), żeby nie trzeba było jej wyrzucać po kilku dniach użytkowania. Poza tym, powinna być wyposażona w zawory ułatwiające oddychanie, które podczas wysiłku jest znacznie bardziej intensywne. Dobrze też, żeby maska miała możliwość zastosowania drugiego filtra węglowego albo filtrów łączących obie funkcje (HEPA+węgiel), które będą pochłaniały szkodliwe m.in. lotne związki organiczne i minimalizowały działanie szkodliwego dla człowieka ozonu.

Warto też pamiętać, że na rynku są maski dla dorosłych i dzieci. Dobór odpowiedniego modelu jest bardzo ważny ze względu na dopasowanie go do rozmiaru i kształtu twarzy.

Czyste powietrze w domu

Bez względu na stan zanieczyszczenia powietrza na zewnątrz budynków, możemy zadbać o dobrą jakość tego, czym oddychamy w domu. Pierwszy krok do zdrowej atmosfery to mieszkanie pełne kwiatów. Nie chodzi tutaj tylko o wszystko co zielone, ale o jak największą zieloną powierzchnię gatunków roślin pochłaniających lotne związki organiczne, których jednym ze źródeł są spaliny.

Na to co powinniśmy mieć na parapecie i nie tylko, podpowiedzi daje nam badanie Clean Air Study przeprowadzone w 1989 roku przez NASA. Amerykańska Agencja Kosmiczna wraz z Associated Landscape Contractors of America przeprowadziła szereg eksperymentów w poszukiwaniu roślin, które byłyby jak najłatwiejsze w uprawie, a przy tym jak najbardziej efektywne w filtrowaniu powietrza. Tak powstała lista 29 roślin doniczkowych, skutecznych w walce z brudnym powietrzem. Znajdują się na niej np. chryzantema wielokwiatowa, bluszcz pospolity, figowiec benjamina, dracena wonna i odwrócona. Oczywiście roli roślin nie należy przeceniać - pozostają one uzupełnieniem innych rozwiązań, same powietrza w domu nie oczyszczą.

Drugim sposobem jest zakup oczyszczacza powietrza, który tak jak maseczka przeciwsmogowa, będzie wyposażony w skuteczny filtr HEPA.

Oczyszczacz powietrza to - poza całą mniej lub bardziej efektowną oprawą - przede wszystkim filtr. Wysokosprawny filtr powietrza zbudowany jest z przypadkowo ułożonych miliardów mikroskopijnych włókien, które przechwytują kurz, komórki bakterii, pierwotniaki, grzyby, pyłki – wszystko to, co większe niż 0,3 mikrona, w tym również smog.

Filtry HEPA, podobnie jak maseczki różnią się skutecznością. Najskuteczniejszy flitr H13 zatrzymuje 99,95% zanieczyszczeń. Flirty oznaczone od H10 do H12 (ostatnio E10-E12) odpowiednio mniej.

Jako ciekawostkę można dodać, że filtr HEPA został również wymyślony przez NASA do pracy w wahadłowcach i Międzynarodowej Stacji Kosmicznej, a jego harmonijkowa budowa ma na celu zwiększenie aktywnej powierzchni pracy. 

Decydując się na zakup oczyszczacza powietrza trzeba dobrać jego wydajność do wielkości pomieszczenia, w którym będzie pracował. Dobrze by było, gdyby w pokoju o powierzchni 20 m2 pracowało urządzenie zbudowane z myślą o 30 metrowym pomieszczeniu. Generalnie trzymajmy się zasady: wydajność 1,5x więcej niż kubatura. Ten zapas przyda się, kiedy filtr po pewnym czasie straci nieco ze swojej pierwotnej efektywności. Idealnie by było, gdyby oczyszczacz wyposażony był również w filtr węglowy, który usunie lotne substancje chemiczne, dym papierosowy i nieprzyjemne zapachy.

Jeśli urządzenie posiada jonizator powietrza to koniecznie musi być certyfikowane. Badania pokazują, że wiele oczyszczaczy, które produkują ozon przekraczają dopuszczalne normy.

Chroniąc się przed smogiem pamiętajmy o zasadniczej sprawie - ten rodzaj zanieczyszczeń jest szczególnie niebezpieczny m.in. dlatego, że nasze zmysły kiepsko radzą sobie z jego wykrywaniem, a organizm z jego filtrowaniem. Dlatego polegajmy na wiarygodnych pomiarach i wykorzystujmy sprawdzone, skuteczne metody ochrony.

Autor: Andrzej Pająk – dziennikarz bloga popularnonaukowego Crazynauka

Wszystko o smogu

Dowiedz się więcej o zagrożeniach życia i zdrowia związanych z oddychaniem zanieczyszczonym powietrzem.

Kilka kroków do czystego powietrza

Problem smogu wielu z nas nadal trochę lekceważy.

Czytaj więcej

Biegać czy nie biegać?

Dla nas – biegaczy, podstawowe pytanie brzmi - jak smog wpływa na zaplanowane przez nas treningi biegowe?

Czytaj więcej

Sposoby walki ze smogiem

Kiedy przyjeżdżamy zimą z ogrzewanej za pomocą sieci ciepłowniczej miejscowości do położonego na południu Polski pozbawionego tego udogodnienia uzdrowiska, od razu wita nas smogowy aromat.

Czytaj więcej

Metoda na smoga

Na co dzień go nie widać, ale to nie oznacza, że go nie ma. Jest bezwonny i przybiera różną barwę, ale oddychamy nim wszyscy i… żyjemy.

Czytaj więcej

Smog okiem lekarza

Rozmowa z dr n. med. Piotrem Dąbrowieckim o konsekwencjach zdrowotnych zanieczyszczeń powietrza.

Czytaj więcej

Smog w Polsce? Skąd się bierze?

Kiedy do stwierdzenia, że oddychamy zanieczyszczonym powietrzem nie trzeba zaawansowanych detektorów, a wystarczą własne oczy i węch, to możemy być pewni, że filtrujemy powietrze naszymi własnymi płucami.

Czytaj więcej

Jak mierzyć jakość powietrza?

Skutki oddychania zanieczyszczonym powietrzem mogą być bardzo poważne zarówno dla naszego zdrowia, jak i życia.

Czytaj więcej

Zanieczyszczenia powietrza a układ sercowo-naczyniowy

W ostatniej dekadzie coraz częściej przedstawia się szkodliwy związek zanieczyszczeń powietrza ze stanem zdrowia a w szczególności z funkcjonowaniem układu krążenia.

Czytaj więcej

Zanieczyszczenia powietrza a choroby układu oddechowego

Układ oddechowy człowieka działa jak filtr.

Czytaj więcej

Oddech, to życie

Zastanów się już dziś, jakim powietrzem oddychasz na co dzień?

Czytaj więcej

Smog zmienia sposób w jaki postrzegamy świat

Smog zniekształca widzenie barw, utrudnia słyszenie niektórych dźwięków, a nocą wzmaga zanieczyszczenie światłem.

Czytaj więcej

Jakie rośliny domowe oczyszczają powietrze?

Kupując rośliny doniczkowe, traktujemy je głównie jako dekorację naszego wnętrza, zapominając, że one też oczyszczają nasze powietrze.

Czytaj więcej

Cykliści vs smog

Czy warto jeździć na rowerze w zanieczyszczonych miastach?

Czytaj więcej

Składniki smogu na mapie Europy

Polska należy do niechlubnej europejskiej czołówki jeśli chodzi o zanieczyszczenia powietrza.

Czytaj więcej

Smog. Krótka historia cichego zabójcy.

Jeżeli wydaje Ci się, że smog jest tylko wydumanym problemem dużych polskich miast, jesteś w błędzie.

Czytaj więcej

Informowanie o smogu w Polsce

Polska należy do niechlubnej czołówki krajów Unii Europejskiej pod względem zanieczyszczeń powietrza.

Czytaj więcej

Rodzaje smogu

Badania przeprowadzone przez naukowców pozwoliły na wyodrębnienie dwóch rodzajów smogu.

Czytaj więcej

Co jeść, aby chronić się przed smogiem?

Naukowcy stwierdzają, że przed smogiem może chronić nas odpowiednio dobrana dieta.

Czytaj więcej

Wpływ pogody na jakość powietrza

Jakość powietrza zależy od dwóch czynników: emisji zanieczyszczeń i warunków meteorologicznych.

Czytaj więcej

Sondaż: Czy smog to realne zagrożenie?

Przedstawiamy wyniki sondażu SW Research dla serwisu rp.pl, w którym Polacy odpowiadali na pytanie, czy smog jest realnym zagrożeniem?

Czytaj więcej

Krzewy czy drzewa - co lepiej chroni przed smogiem w mieście?

Z badania opisanego w „Atmospheric Environment” wynika, że zarówno krzewy, jak i drzewa są niezbędne do usuwania smogu w miastach.

Czytaj więcej

Co Polacy wiedzą o smogu?

W 2015 r. Krakowski Alarm Smogowy przeprowadził pierwsze w Polsce badanie świadomości społecznej Polaków na temat zanieczyszczeń powietrza.

Czytaj więcej

Smog a zdrowie człowieka - podsumowanie

W Polsce rocznie narażeniu na zanieczyszczenia powietrza można przypisać ponad 572 tysiące straconych lat wolnych od choroby.

Czytaj więcej

Jak się zachowywać w zależności od jakości powietrza?

Zmierzyliśmy jakość powietrza. Wiemy, jaki jest poziom stężeń poszczególnych składników smogu. I co dalej?

Czytaj więcej

Jakie rośliny ochronią nas przed smogiem i innymi zanieczyszczeniami?

To wcale nie muszą być niesamowite rośliny – bluszcz pospolity, chryzantema, dracena i paprocie są doskonałymi filtrami powietrza w naszych domach.

Czytaj więcej

Rozwiązano tajemnicę zabójczej londyńskiej mgły z 1952 roku

Gdyby nie to, że cała rzecz zdarzyła się naprawdę, można by sądzić, że to scenariusz kiepskiego horroru.

Czytaj więcej

11 sposobów ochrony przed smogiem

33 miasta spośród 50 najbardziej zanieczyszczonych w Unii Europejskiej leżą na terenie Polski.

Czytaj więcej

Tylko 6% Polaków nie przejmuje się smogiem

Stres i smog w Top 5 czynników szkodzących zdrowiu.

Czytaj więcej

Wietrzenie jest dobre, ale tylko jeżeli na zewnątrz jest czyste powietrze…

Teoretycznie nasze mieszkania i domy powinny być regularnie wietrzone, ponieważ dopływ świeżego powietrza jest ważny dla naszego zdrowia.

Czytaj więcej

Na stronie używamy plików Cookie. Poznaj szczegóły i możliwości ustawień w Polityce plików Cookie. Korzystając ze strony wyrażasz zgodę na ich używanie według aktualnych ustawień przeglądarki.

Proszę czekać